«ОЙ, КАЛЯДАЧКІ, ВЫ ПРЫЙДЗІЦЕ К НАМ…»

КАЛЯДЫ – вельмi старое свята, непасрэдна звязанае з астранамiчным новым годам. Па даўняй традыцыі на КАЛЯДЫ прынята збірацца разам, каб пабачыцца з роднымі, успомніць продкаў, падзякаваць Богу за пражыты год. І куды б лёс не закідваў беларусаў: у Сібір ці на Далёкі Усход, у Заходнюю Еўропу ці ў Паўночную Амерыку, у такія дні яны заўсёды імкнуліся быць разам.
Надыходу Калядаў чакалі з вялікай нецярплівасцю, таму што ім папярэднічаў даволі строгі шасцітыднёвы Піліпаўскі пост (пачынаўся 28 лістапада), у час якога неабходна было прытрымлівацца шматлікіх абмежаванняў у ежы і паводзінах людзей, забараняліся вясёлыя і шумлівыя гульні дзяцей і моладзі дашлюбнага ўзросту.

Каляды сярод усіх беларускіх каляндарных святаў займалі асаблівае месца, паколькі яны лічыліся пачаткам аграрнага года. Гэта было свята ў гонар зімовага сонцазвароту, якое спраўлялася ўзімку, калі сонца паварочвала на лета і дні станавіліся даўжэйшымі. Адзначалі Каляды даволі працяглы час – два тыдні: з 6 па 19 студзеня (па старым стылі з 25 снежня па 6 студзеня). Усе калядныя вечары лічыліся святымі, у якія забаранялася шыць, прасьці, плесці, займацца якімі-небудзь рамёсламі і, наогул, выконваць любую фізычную працу.

На працягу двух калядных тыдняў адзначалiся 3 куццi. Першая куцця – посная, або Вялiкая (усе стравы гатаваліся без выкарыстання жавельнага тлушчу, часцей за ўсё на льняным масле). Куцця складала заключную страву. У большасцi мясцовасцяў Беларусi куцця – гэта каша з ячных крупаў, якую прыпраўлялi мёдам і макам. У iншых месцах куццю варылi з пшанiцы, дадавалi арэхi і разынкi.

З узыходам на небе першай зоркі распачыналася доўгачаканая святочная вячэра. На сярэдзіну стала маці ставіла гаршочак з кашай і талерку са стосам бліноў. Бліны рэзалі крыж-накрыж – гэтым самым асвячалі і надзялялі статусам выключнасці. Бацька запальваў свечку, чытаў услых малітву, затым ставіў свечку ў чырвоны кут і першым са-дзіўся за стол. Маці тройчы перахрышчывала куццю і прапанавала ўсім пакаштаваць яе. Але перад гэтым бацька чэрпаў лыжку куцці і клаў яе на падаконнік, ці на парог, пры гэтым прыгаворваў:

– Мароз, Мароз! Хадзі куццю есці! Каб ты не марозіў ячменю, пшаніцы, гароху, чачавіцы, проса, грэчкі і ўсяго, што мне Бог судзіць пасеяць!

Калі на наступны дзень мароз рабіўся слабейшым, лічылі, што ён наеўся куцці і палагоднеў.

Увечары напярэдадні Новага года гатавалася другая куцця, якая называлася шчодрай, тоўстай, багатай, ласай. Лічылася, што гэтая багатая вячэра забяспечыць дабрабыт і добрую ежу для сям’і на працягу ўсяго года.

Трэцяя куцця з цягам часу атрымала назву Вадзяная, бо прыпадае якраз на пярэдадзень Вадохрышча – царкоўнага свята хрышчэння Хрыста. У гэты вечар гаспадар браў гаршчок з куццёй, хлеб, драўляны крыжык і крапілам з жытнёвых каласоў акрапляў пасвяцонай папярэдне ў царкве вадой хату і гаспадарчыя пабудовы, адначасова малюючы крэйдай крыжы на вокнах, сценах, дзвярах. Гэты абрад, які называлі «запісаць Каляды», спраўлялі дзеля таго, каб засцерагчы жыхароў гэтага дома ад нячыстай сілы, адагнаць злых духаў, абараніць ад сурокаў, захаваць здароўе ўсім сямейнікам. Затым, вярнуўшыся ў хату, гаспадар ставіў гаршчок на стол, і пачыналася ўрачыстая вячэра, тая ж, што і ў першы дзень куцці.
Эра глабалізацыі і свабодных рынкаў зрабіла калядныя святы агульнымі. Ва ўсім свеце людзі розных веравызнанняў пачалі святкаваць Каляды. Для беларусаў гэтае спрадвечнае свята застанецца заўжды радасным, велічным і бездакорна аптымістычным.

Вашай увазе прапаноўваем рэцэпты калядных прысмакаў (калі хто захоча прыгатаваць сапраўдную калядную куццю):

Сапраўдная грэцкая «куцця» (сучасны варыянт)
3/4 шклянкі (120 г) манных крупаў, 350 г белага сыру ці тварагу, 2 ст. лыжкі мёду, 1 яйка.
Вымачваць манныя крупы ў цеплаватай вадзе 10–15 хв. аб’ёмам дастатковым, каб пакрыць іх цалкам. Калі набрыняюць, адкінуць на друшляк, даць сьцячы вадкасьці, дадаць пакрышаны сыр, мёд і ўзьбітае яйка. Нагрэць, але не даводзіць да кіпеньня.

Куцьця звычайная (традыцыйная)
2 шклянкі ячных крупаў, 5 шклянак вады, масла паводле густу, соль.
Перабраць крупы, прамыць, адкінуць на друшляк, даць сьцячы. Заліць вадой у вялікай місе і пакінуць на ноч. Зьліць ваду. Укінуць у рондаль з кіпячай падсоленай вадой і варыць, пакуль крупы не набрыняюць. Зьліць лішнюю ваду. Запякаць у духоўцы пры 160 °С каля 40 хв. Падаваць з маслам, сытой і макавым малаком.

Паводле «Нашай Нівы»
 
Бывайце ж здаровы, як рыжык баровы, – кажу вам па-каляднаму. І зычу здабыць адпачатнага святла, якое знізойдзе да зямлі ў Вялікую куццю, першую, калі продкі расчыняюць сусветныя весніцы ад статыкі-зімы да руху-сонца, чыняць паварот з начы ў дзень, са спакою ў дзеянне. Нам трэба гэтае энэргіі набрацца, каб ўвайсці ў вясну – спрадвечны Новы Год-нараджэньне – таленавітымі і гордымі майстрамі жыцця.

Ульляна Полацкая