ТАЯМНІЦЫ БЕЛАРУСКІХ КУДМЕНЯЎ

Чаму ў стагоддзе Інтэрнэту і звышвысокіх тэхналогій мы па-ранейшаму не перастаем верыць у звышнатуральную сілу трусіных лапак і «загавораных» манетак? Чаму так патрабуем абароны і заступніцтва гэтых, на першы погляд, цацак, якія ўзводзім у ранг талісманаў? У чым іх таемная сіла?
 
Сёння шмат хто не растаецца з дзіўнымі штучкамі, якія ў народзе завуць абярэгамі. Верым-не верым – не так ужо важна. Калектыўнае падсвядомае кіруе намі. Як сказаў вядомы фізік гасцям,якія здзівіліся, убачыўшы падкову на дзвярах яго хаты: «Ці сапраўды я веру, што яна прыносіць шчасце? А яна яго прыносіць незалежна ад таго, веру я або не!»
 
Колькі жыве чалавек на Зямлі, столькі ж часу ён і шукае сродкаў перасцярогі ад гэтага нябачнага небяспечнага антысвету. Сярод гэтых перасцярог заўсёды вылучалі: талісманы, амулеты і абярэгі. Пад талісманам разумеўся невялікі прадмет, выраблены з прыродных матэрыялаў або прыродай «зробленая» рэч, якая прыносіць поспех. Амулетам з’яўляецца свяшчэнны знак, які за-хоўвае неабходную інфармацыю, а таксама само ўменне замацаваць гэту інфармацыю за пэўным прадметам. А вось абярэг – гэта звычайны прадмет, які здольны сам па сабе або пасля правядзення адпаведнага абраду выконваць ахоўную функцыю. У славянскіх народаў, у тым ліку і сярод беларусаў, існавала цэлая сістэма абярэгаў для абароны чалавека, сям’і, хаты, гаспадаркі, хатняй жывёлы, усёй вёскі.
 
Ад эпохі палеаліту ў якасці абярэгаў выкарыстоўвалі амулеты з зубоў, кіпцюроў і касцей жывёлаў. Абярэгі служылі аховаю не толькі ад рэальнай пагрозы прыродных стыхіяў,але і ад сурокаў, што сыходзілі ад людзей з ліхім вокам, ведзьмароў, а таксама міфічных істот – чарцей, ведзьмаў і інш.
 
Выкарыстанне жа абярэгаў пашыраецца асабліва ў жалезным веку, калі пачынаюць вырабляць разнастайныя металёвыя абярэгі. З’явіліся лунніцы, звязаныя з культам пакланення Месяцу. На некаторых лунніцах ёсць выява крыжа – сімвала Сонца. Падчас раскопак раннесярэднявечных курганоў знойдзены абярэгі-падвескі ў выглядзе мініяцюрных выяваў сякеры (сімвал Перуна), качак, нажоў, лыжак.
 
У якасці абярэгаў, якія нібыта ахоўвалі здароўе ўладальніка, выкарыстоўвалі медальёны-змеевікі. Абярэгамі былі, напэўна, і шматлікія металёвыя бранзалеты.
 
Звышнатуральныя ўласцівасці прыпісвалі некаторым каштоўным камяням. Напрыклад, у старажытнасці лічылася, што бурштын добра ўплывае на здароўе таго, хто яго носіць. Падвескі з яго былі адначасова і ўпрыгожаннем, і абярэгам. Пасля прыняцця хрысціянства сталі насіць у якасці абярэга крыжыкі, выявы святых і прадметы з рэліквіямі (напрыклад, часцінкамі мошчаў святых).
 
У сістэме абярэгаў значную ролю адыгрываў агонь, які нёс ачышчальную сілу і выяўляўся ў рытуальных вогнішчах, у полымі свечак, у выкарыстанні попелу. Блізкім па значэнні да агню быў дым і звязанае з ім падкурванне. Сярод асноўных абярэгаў лічылася і вада, якая надзялялася не толькі ачышчальнай, але і лекавай, плоднай сілаю. Пашыраным абярэгам была асвечаная вада, што ўжывалася для апырсквання хворых людзей, свойскай жывёлы, жытла, гаспадарчых пабудоваў, вулляў, труны, палеткаў, збажыны, зёлак і г. д.
 
Абярэгамі служылі і вострыя прадметы (сякера, барана, іголка, шпількі, каса, серп, нож), аб якія мусіла пакалоцца і парэзацца нечысць, што падбіралася да чалавека і яго гаспадаркі.
 
Адметную групу абярэгаў складаюць льняныя вырабы, асобныя віды адзення і яго аздоба. Лячэбнымі здольнасцямі надзяляліся спрадзеныя ў Чысты чацвер левай рукою ніткі, чырвоныя хусткі, стужкі, паясы, ручнік, кашуля, сатканая і вышытая рукамі нявесты і падораная жаніху, вышываны арнамент чырвонага колеру. У якасці абярэгаў служылі таксама жыта, каноплі, крэйда, валасы, кастрыца, льняное семя і інш.
 
Пярсцёнак таксама з’яўляўся своеасаблівым кудменем, абарончая чыннасць якога перадусім звязаная з магічным асэнсаваннем яго геаметрычнай формы. Пярсцёнак яшчэ і сімвал Сонца, таму продкі верылі, што ён засцерагае ад несвоечасовага выйсця душы. Дарэчы, памерламу пярсцёнак здымалі.  Нарэшце, пярсцёнак – галоўны сімвал шлюбу, неабходны атрыбут шмат якіх варожбаў і адзін з чароўных казачных талісманаў, а перакідванне пярсцёнка з рукі на руку ўспрымаецца як здзяйсненне ўсіх жаданняў…
 
І самы аптымістычны эзатэрык, і заўзяты скептык пагадзяцца, што асноўны сакрэт магічнай сілы рэчаў – у нашым стаўленні да іх. Вось у чым складаюцца таямніцы абярэгаў, пра якія можна размаўляць яшчэ вельмі доўга. Жаданне кантраляваць жыццёвыя падзеі – гэтае натуральнае жаданне ўсіх і кожнага. Але тое разуменне, што гэта практычна немагчыма, прымушае нас трывожыцца. І кожны спрабуе па-свойму ўправіцца з такога роду турботай. Тыя, хто не верыць у містыку, аддаюць перавагу планаваць усё да дробязяў, што дае ім ілюзорнае пачуццё абароненасці ад самаўпраўнасці лёсу. Даўно заўважана, што да містыкі часта звяртаюцца людзі, нашпігаваныя ўсякімі страхамі. Бо, калі чалавека мала што турбуе, ён і «абараняцца» не стане.
 
Ульляна Полацкая