Калючы сімвал Калядаў

Сучасны чалавек ужо з восені жыве ў чаканні Новага году – чаканні нейкіх цудаў, які перадусім сам сабе і стварае. Ён шукае новыя ўборы, думае, дзе, як і з кім сустрэць Новы год. Увогуле ў сучаснай культуры Новы год з’яўляецца ці ня самым галоўным святам. А як раней рыхтаваліся да Новага году? Цікава, што б мы ўпрыгожвалі зараз, калі б немцы не ўвялі калісьці ва ўжытак калядную ялінку?

Насуперак распаўсюджанай думцы, быццам звычай упрыгожваць дом на Каляды зелянінай прыйшоў з англасакскіх дзяржаваў, немцы прыпісваюць вынаходніцтва каляднай ялінкі Нямеччыне, а менавіта - Марціну Лютэру. Быццам бы ён неяк прагульваўся ўзімку па вуліцы ў ясную ноч і быў уражаны чароўным відовішчам: над прыцярушанай снегам ялінкай ззяла зорка, якая нібыта апусцілася на верхавіну дрэва.

Можа, гэта проста прыгожая легенда. І ўсё ж такі нядаўна нямецкія навукоўцы знайшлі пісьмовыя доказы, якія адносяцца яшчэ да XVI ст., з якіх відаць, што маленькія яліначкі, упрыгожаныя яблыкамі і ласункамі, раней за ўсё з’явіліся ў нямецкай правінцыі Эльзас, якая зараз знаходзіцца ў складзе Францыі. У самой жа Нямеччыне даўней ялінку падвешвалі да столі, часам нават верхавінкай уніз, ці нават упрыгожвалі букавае дрэўца.

Наогул жа, большасць гісторыкаў і этнографаў сёння пагаджаюцца, што каляднае дрэва з’явілася ў Нямеччыне яшчэ ў Сярэднявеччы. Толькі было яно тады не зусім калядным, бо ставілася не 25-га, а 24-га снежня - у дзень, калі па царкоўным календары ўспамінаюць Адама і Еву, першабацькоў роду людскога. Упрыгожаная яблыкамі ялінка ўвасабляла райскае дрэва пазнання дабра і зла. Акрамя яблыкаў на ялінку вешалі вафлі – зусім свецкі, хатні адпаведнік ужыванага ў царкоўным абрадзе прычашчэння белага хлебу, памяць аб дараванні Збаўцам грахоў роду людскога.

У Францыі брат Напалеона I Жэром Банапарт, кароль Вестфаліі, прыбіраў калядную ёлку яркімі падарункавымі лістамі, а яго прыдворныя-фаварыты павінны былі здымаць іх. Першая ёлка была ўстаноўлена ў Францыі ў садзе Цюільры. Дагэтуль у Францыі, у Правансе на ёлку па традыцыі вешаюць ярка размаляваныя яечныя шкарлупіны.+

У Англіі пры двары Генрыха VIII у 1516 годзе была выстаўлена ёлка з золата, упрыгожаная ружамі і гранатамі. А да таго ў Англіі напярэдадні Калядаў (гэты звычай захаваўся дагэтуль) было прынята ўпрыгожваць дом вастралістам (чартапалохам), плюшчом і амялой.

У цэнтральных графствах Англіі лічылася, што калі першая галінка вастраліста, унесеная ў дом, акажацца калючай - на працягу года вяршэнстваваць у доме будзе гаспадар, а калі лісце гладкае - гаспадыня. Лічылася, што вастраліст адпужвае ведзьмаў.

У Амерыцы, у горадзе Вірджынія, пасяленцы, якія прыбылі ў 1607 годзе з Нямеччыны, працягвалі кіравацца еўрапейскімі традыцыямі: падчас куцці яны спальвалі каляднае палена і развешвалі ў сваіх хатах шыкоўныя гірлянды і галіны вечназялёных раслін. Але канчаткова традыцыйная калядная ёлка прыжылася ў Амерыцы пасля прыезду Мараўскіх пасяленцаў у Пенсільванію ў 1747 годзе. Неўзабаве нямецкі ўплыў на калядныя святы распаўсюдзіўся з Пенсільваніі ў многія амерыканскія штаты, і да 1850 года ярка ўпрыгожаная калядная ёлка стала апошнім крыкам моды.

У Белы дом у Вашынгтоне калядную ёлку ўвёў Франклін Пірс з Нью-Гэмпшыра падчас свайго прэзідэнцтва ў 1856 годзе. З тых часоў кожны новы прэзідэнт і яго сям'я прыбіраюць калядную ёлку на ўласны густ. Апошні час у розных пакоях Белага дома ўсталёўваюць да дваццаці ялін.

У Скандынаўскіх краінах галоўная гераіня навагодняга свята з'яўляецца амяла - травяністая расліна, якая ўтварае своеасаблівыя "венікі" на верхавінах дрэў. Яе галінкі звычайна пакрываюць чырвонай і "сярэбранай" фарбай, падвешваюць да іх стылізаваныя малюнкі двух сэрцаў і ўпрыгожваюць стужкамі.

У Расіі святочна ўпрыгожаную ёлку ўпершыню ўбачылі на пачатку саракавых гадоў XIX стагоддзя. А да гэтага часу, пачынаючы з 1700 года, рускія ўпрыгожвалі свае хаты хваёвымі-яловымі і ядлоўцавымі – галінамі, як у 1699 годзе загадаў Пётр I.

Традыцыя ставіць і ўпрыгожваць вечназялёнае дрэва на Раство ў беларусаў з’явілася толькі ў ХІХ стагоддзі. Тады ж, у эпоху Асветы, у Расіі і на каланізаваных ёю землях, у тым ліку й на Беларусі, узнікла і паняцце “Новы год”. Да таго часу 31 снежня беларусы-каталікі святкавалі Дзень Св. Сільвестра. Статус дзяржаўнага свята “Новы год” у беларусаў набыў толькі ў перыяд камуністычнага панавання, калі з хрысціянствам пачалася бязлітасная барацьба на знішчэнне.

Але ж трэба згадаць, што прататыпам савецкага Дзядулі Мароза з’яўляецца ўсё ж такі хрысціянскі святы Мікола-Цудатворца. Ягоны дзень адзначаўся напачатку зімы, якраз на тры тыдні раней за Каляды. Дарэчы, былыя паганцыбеларусы надта ўжо ўпадабалі гэтага валачэбніка за цуды, таму цяпер шануюць ягоны абраз ледзь не нароўні з заўсёднаю тройкаю – Спасам, Маці Божаю ды Св. Юраем.

Таму віншуем вас, дарагія чытачы, па-першае, з Калядамі і Божым Нараджэннем! З надыходзячым 2010 годам ад Раства Хрыстовага і прыходам зімовага Св. Міколы – нашага беларускага Санта-Клаўса! :)

Ульляна Полацкая