БЕЛАРУСКІЯ НЯЧЫСЦІКІ

Вышэйшы ў іерархіі беларускіх нячысцікаў называўся Люцыпар, Сатон, Анцыпар, Д’ябал. Увогуле, казаць імя нячысціка, а таксама слова чорт, лічылася забабонным, бо гэта адразу выклікала ўвагу цёмных сілаў. Таму, напрыклад, і немаўлятка ніколі не называлі па імені, а казалі: лялька.
 
Люцыпара ўяўлялі як «сатанінскага гіганта» з жалезнай каронай, прыбітай да галавы цвікамі, з жалезным трызубцам ці віламі ў руцэ. Пры выдыху з яго выбухаюць вогненныя сполахі, што губяць усё навокал. Асноўнымі функцыямі Люцыпара былі кіраванне і «тэхнічная» распрацоўка подлых спраў на зямлі.
 
Чорт як від разбіваецца на чарцей, чартовак (чарціх – жонак чарцей) і чарцянят. Знешняе аблічча чорта дастаткова традыцыйнае – гэта казлападобная істота з рожкамі, капытамі, хвастом, ад якіх ён не можа пазбавіцца нават пад час пераўвасаблення. Яго магчымасці досыць шырокія: ён можа пераўтварыцца ў любы прадмет, любую істоту, у тым ліку і чалавека (на Беларусі чорт у чалавечым абліччы меў нямецкую вопратку). Мог чорт абярнуцца капой сена, вязкаю гарошын і нават сомам. Звычайнае яго месца – з левага боку чалавека. Хаця чалавечае аблічча ён набывае досыць рэдка.
 
Фармальна чорт бессмяротны. Але здараецца, што чэрці гінуць – перш-наперш ад стрэл Пяруна (прарока Іллі). Да таго ж яны вельмі пакутуюць ад сакральнага начыння – дыму ладану, крыжа, вельмі баяцца свянцонай вярбы, хроснага знамення. Чорту нельга бываць там, дзе расце лён, каноплі, пшаніца, з якіх робяць алей і прасфоры для царквы.
 
Чэрці вядуць падобны да чалавечага сямейны лад жыцця. У іх ёсць чартоўкі, якія амаль не ўдзельнічаюць у звычайным жыцці нячысцікаў. Іх асноўнае прызначэнне – нараджаць дзяцей. Але чэрці сыходзяцца з імі толькі дзеля працягу роду, што яны робяць найбольш актыўна восенню. У беларускай традыцыі дзецьмі чарцей могуць лічыцца лесавікі, дамавікі, вадзянікі, русалкі. Улюблёныя каханкі чарцей – вядзьмаркі. Ад гэткай лучвы нараджаюцца пачвары.
 
Чэрці – істоты камунікабельныя, яны вельмі любяць збірацца разам і весці бяседы – перадусім хвастацца сваімі перамогамі над чалавекам. Звычайныя месцы збору нячысцікаў – каля вады, на ростанях (апоўдні і апоўначы), у закінутых дамах, пустках, месцах самагубства.
 
Характар чорта досыць складаны і не вымяраецца выключна па няццем абсалютнага зла і нянавісці да чалавека. У беларускай міфалогіі існуе нават чорт-жартаўнік. Та-му нячысцік вельмі любіць гаворкі з людзьмі, падманы, здзекі з сквапнасці і глупства чалавека. Асобны аб’ект жартаў чарцей – п’яныя людзі і прадметы распусты – гарэлка, келішкі, тытунь.
 
Сярод нячысцікаў хаты галоўнае месца займае дамавік (хатнік, гаспадар, падпечнік). Гэта міфалагічная істота ёсць своеасаблівым alter ego гаспадара, сярод іншага – і па знешнім абліччы. А яшчэ дамавік з’яўляецца абярэгам агменю – калі гаспадары пераязджаюць на новае месца, каб перавезці з сабой дамавіка, трэба захапіць вуголля з печкі. Асноўная функцыя дамавіка – дагляд за парадкам у хаце і ў гаспадарцы наогул, актыўны ўдзел у сямейным жыцці. Ён спрыяе, дапамагае добрым гаспадарам і вельмі не любіць сварак, п’янства, гучнай гаманы, люстэркаў, масак. Разам з тым, незадаволены дамавік можа помсціць – сысці з хаты, пашкодзіць у гаспадарцы (асабліва жывёле), давесці каго з сямейнікаў да смерці. У дамавіка ёсць жонка – дамавіха. Яны маюць дзяцей, якіх аддаюць у шлюб у іншыя хаты.
 
Акрамя дамавіка з сямействам, у хаце можа жыць Кікімара – бяскрыўдная юная дзяўчына: дзіцё, загубленае да хрышчэння ці праклятае ў чэраве маткай. Часцей за ўсё Кікімары месцяцца там, дзе адбылася забойства ці праклён дзіцяці. Уначы з-пад печкі могуць вылезці малыя, скурчаныя, у вялізных ботах злыдні і нарабіць сапраўдны вэрхал. Пад страхой можа жыць Хут – той, хто носіць гаспадару золата і любіць яечню.
 
Кожны будынак сядзібнага комплексу мае свайго нячысціка, які звязаны з ім. У хляве знаходзіцца хлеўнік.Як і ўсялякі нячысцік, хлеўнік – гаспадар сваёй тэрыторыі, куды не пускае нікога, але і сам не выходзіць за яе межы. Калі жывёла, у першаю чаргу коні, прыйшлася хлеўніку даспадобы, ён песціць яе, калі не – ганяе ўначы да поту і страты сіл. Каб пазбавіцца ад злога хлеўніка, над дзвярыма вешаюць забітую сароку.
 
Калі ў сядзібе ёсць лазня, дык там селіцца лазнік – адзін з непажаданых, па ўяўленням сялян, нячысцікаў. Ён жыве пад палком, любіць мыцца, для чаго яму трэба пакідаць ваду і венік. Дзейнасць лазніка – цалкам дэструкцыйная. Ён пужае тых, хто мыецца, а ў тых, хто застаўся апасля палуначы, можа кідаць каменні і нават забіць. Апошняя здрада лазніка гаспадарам – спальванне лазні. А яшчэ лазнік можа, па недаглядзе бацькоў, выкрадаць малых дзяцей.
 
На гумне жыве гуменнік – дзядок малога росту, які дапамагае сушыць і малаціць збожжа. Адзіны забабон – з ім нельга размаўляць. На пуні жыве пуннік, які не выносіць вільгаці. На полі жыве палевік, які ўжо больш варожа настроены да чалавека. І хаця ён турбуецца за ўраджай, але можа забіць чалавека сонцапёкам. Там жа ходзіць страшэнная Жалезная Баба, якая хапае дзяцей, што ўцяклі з хаты.
 
Лясун (лесавік, лешы) – «лясны цар», валадар усёй лясной жывёлы. Росту ён звычайна як тыя дрэвы, побач з якімі знаходзіцца, кульгавы, лысы, з зялёнымі валасамі; па іншай версіі – стары з белым тварам і велізарнымі вачыма, што ніколі не закрываюцца. Гэта на-дзвычай варожа настроеная супраць чалавека істота. Яго галоўная мэта – спужаць, заблукаць чалавека ў лесе і, згуртаваўшыся з вадзянікам ды балотнікам (хаця яны варагуюць паміж сабой) звесці чалавека ў багну ці вір. Забабоны ад лесуна – пры ўваходзе ў лес назваць аблудны накірунак шляху ці надзець вопратку навыварат. 
 
Лешы мае Ляшуху, але іх дзіця жыве самастойна, а самі яны выхоўваюць скрадзенага нехрышчонага немаўлятку. У самых глухіх гушчарах жыве пушчавік, – бязлітасны, схільны да забойства чалавека нячысцік; адзінае, што можа выратаваць падарожніка – падслепаватасць пачвары.
 
Кожны вадзянік імкнуўся мець уласны вадаём, але каб толькі з праточнай, «жывой вадой», што цячэ з-пад зямлі. Гэта даволі брыдкая істота з азызлым жыватом, тонкімі нагамі і перапончатымі пальцамі. Вадзянік панаваў над усім вадаёмам, у тым ліку і над русалкамі, якія вымушаны былі быць яго наложніцамі. Па сваіх уладаннях ён раз’яжджаў вярхом на соме. Яго асноўныя заняткі – перакульванне лодак, блытанне рыбацкіх сетак, тапленне людзей (асабліва жанчын, калі ў вадаёме няма русалак). Вадзянік любіць млыны, дзе часта бавіцца. Таму млынары прыносілі яму ў ахвяру жывую курыцу, а ў старажытнасці – нават жывое дзіця-сірату. У адрозненні ад нячысцікаў-чалавекападобнікаў, якія гінулі ад удару маланкі, смерць ва-дзяніка магла наступіць толькі пасля высыхання вадаёма. Тады ва-дзянік ператвараўся ў камяк ілу. А вось таму, хто падбіраў гэты камяк і кідаў ў ваду, вадзянік адплочваў
удзячнасцю.
 
У балотах жывуць балотнікі, багнікі, аржанікі, назвы якіх звязаныя з відам балота. Рэкі і азёры – месца русалак, якімі робяцца тапельніцы, дзеці, што памерлі да хрышчэння, а таксама загубленыя бацькамі ў вадзе. Спецыфіка беларускіх русалак – у адсутнасці хваста: гэта голыя, прывабныя дзяўчыны з даўгімі валасамі зялёнага, чорнага, русага колеру, халоднымі і нерухомымі вачамі. Актыўнае жыццё русалак пачынаецца пасля русальнага тыдня (восьмага пасля Вялікадня), калі яны выходзяць на бераг. Іх асноўны занятак – да смерці казытаць ахвяру, каб потым зацягнуць яе да сябе ў вадаём і зрабіць мужам адной з іх. Пазбавіцца ад русалкі можна толькі ўкалоўшы яе іголкай. Былі і брудныя, старыя русалкі – яны жылі на балотах. А яшчэ ў беларусаў згадваюцца «русалкі» мужчынскага полу.
 
Каля вадаёма можна было сустрэць і расамаху – голую жанчыну з распушчанымі валасамі і дзіцём на руках. Гэта – бясшкодны нячысцік: жанчына, якая забіла сваё дзіцё, а сама ўтапілася.
 
У беларускай міфалогіі існуе шэраг нячысцікаў, што з’яўляюцца час ад часу. Сярод іх: мара (душыць чалавека ў сне, можа мяняць знешнасць пад таго чалавека, якога жадае забіць), марэна (хутчэй толькі сімвал смерці), паляндра. Побач з імі стаіць кадук – страшэнная пачвара, якая глытае людзей калі яе паклічуць тры разы на дзень. Магчыма, покліч да кадука схапіць ворага замяніўся пазнейшым часам на зварот да чорта. Далей па ступені пагрозы ідуць антрапаморфныя жаночыя вобразы хваробаў: трасца, халера, чума.
 
Ульляна Полацкая