Закуе Кузьма-Дзям’ян, да вясны краснай не раскаваць

14 лістапада нашы продкі ўшаноўвалі Кузьму ды Дзем’яна. У некаторых раёнах на Кузьмінкі святкавалі першую сустрэчу зімы: «Не закаваць зіме раку да Кузьмы», «Калі Кузьма закуе, дык Міхайла раскуе (часта 21 лістапада бывае адліга)».
Кузьмiнкi паўсюдна лiчылiся таксама i дзявочым святам. Iснаваў звычай, згодна з якiм дзяўчына-нявеста ў гэты дзень лiчыцца гаспадыняй дома. Яна рыхтавала святочныя стравы для сям’i, сярод якiх абавязкова павiнна быць курыная лапша. «Досыць дзеўкам чужое пiва варыць, час сваё распачынаць», – казалi пра дзяўчат на выданнi.
На тры днi святкавання Кузьмiнак дзяўчаты знаходзiлi памяшканне, дзе наладжвалi «ссыпчыну» (братчыну, талаку) i прымалi хлопцаў. Гэта былi свайго кшталту агледзiны нявестаў, пасля якiх у вёсках гулялi шмат вяселляў. У народзе так i казалi: «Падкузьмiла дзеўка хлопца!».
«Кузьмiнкi – восенi памiнкi» – у народзе гэты дзень лiчылi другой сустрэчай зiмы (першая была 14 кастрыч-нiка). I па гэтым днi прадказвалi будучае надвор’е:
 
Снежны дзень абяцае будучай вясной вялiкую паводку.
Кузьмiнкi – покрыва са снегу (снежнае покрыва).
На Кузьму лiсты на дрэвах трымаюцца – недарод наперадзе чакае.
Кузьма-Дзям’ян – кавалi, ставяць лёд на зямлi i вадзе.
Закуюць Кузьма з Дзям’янам – да вясны не раскуеш.
Кузьма закуе, а Мiхайла (мiхайлаў-скiя адлiгi) раскуе.
Кузьма закуе, а Мiхаiл (21 лiста-пада) раскуе.
 
Спрадвеку святыя Кузьма i Дзям’ян, якiя ўшаноўваюцца ў гэты дзень па праваслаўным календары, сярод усходнiх славян лiчылiся ахоўнiкамi рамёстваў, асаблiва майстроў кавальскай справы i швачак: «У каваля рука лёгкая, была б шыя дужая». «Не куе залоза молат, куе кавалёў голад». Гэты дзень для мужчын i жанчын станавiўся «пераходным» днём ад сельскагаспадарчых работ да зiмовых саматужных промыслаў.
Таксама святыя Кузьма i Дзям’ян сталi ахоўнiкамi сямейнага ачага, святасцi i непарушнасцi шлюбу i сямейнага жыцця. У народзе гэтых святых параўноўвалi з кавалямi: «Боскiя кавалi куюць вяселлi i вясельныя вянцы», «Боскiя кавалi недагуляныя вяселлi дарабляюць».
Cвятых Казьму i Дзям’яна лiчылi ахоўнiкамi курэй. У гэты дзень пасля ранiшняга набажэнства курэй, гусей, вутак апырсквалi святой вадой i прасiлi божых памочнiкаў захаваць птушыны «статак».
На абед у гэты дзень абавязкова рыхтавалi курыцу: «На Кузьму-Дзям’яна курыцу на стол». У народнай культуры было шмат сакрэтаў i спосабаў дапамагчы самаму слабому або хвораму ў сям’i. Так, першы кавалак i сэрца курыцы ў гэты дзень трэба было аддаць менавiта такому чалавеку.
Гэта свята прыпадала як раз на мяжу пор года, аднак холад пакуль што зманлівы. Дзядуля-верасень абгарнецца да ўнука-лістападу: ізноў развезла дарогі ў кісель, дажджыцца і мочыць. А зірне на сыночка-снежня і раптоўна надвор’е дый пераламаецца на сцюжу і вецер.
Ульляна Полацкая