«Святыя дзяды, завём вас…»

Здаўна на Беларусі адзін з восеньскіх дзён прысвячаўся ўспамінам пра памерлых продкаў. У гэты дзень гатавалі рытуальныя стравы, у некаторых мясцовасцях хадзілі на могілкі. Называўся ён – Дзяды. Адзначаюць Дзяды і сёння (афіцыйная дата – 2 лістапада).

«Пад Дзядамі народ разумеў усіх мёртвых продкаў ці іх душы незалежна ад полу і ўзросту. У продкаў народ бачыў свае карэнні. Таму з такой стараннасцю дбаў ён пра падрыхтоўку да Дзядоў, абмяжоўваючы сябе ў штодзённым побыце і адкладваючы ўсё лепшае на «прыход продкаў»; таму з такой глыбокай пашанай праводзіў гэ-ты абрад, прызнаючы яго нароўні з ня-дзельнымі і святочнымі днямі…» Менавіта так вызначаў сутнасць Дзядоў археолаг, гісторык і краязнавец Генрых Татур яшчэ ў ХІХ стагоддзі.

У славянскай міфалогіі Дзяды называюць таксама душы продкаў. Дзяды адзначаюцца некалькі ра-зоў на год: масленічныя, радаўніцкія, траецкія (духаўскія або стаўроўскія), пятроўскія, змітраўскія. Восеньскія Дзяды (3мітраўскія, Вя-лікія, Асяніны, Тоўстая вячэра, Хаўтуры) самыя галоўныя. Яны адзначаюцца ў лістападзе, але ў розных рэгіёнах у розныя дні (Міхайлаўскія Дзяды, Пілі-паўскія Дзяды, 3мітраўскія Дзяды ды інш.). У цэнтры абраду – вячэра ў памяць памерлых сваякоў. Рытуал Дзяды ў найбольш архаічнай форме захаваўся толькі ў беларусаў.

У гэты дзень усе хатнія мыліся ў лазні і пакідалі крыху вады і венік для Дзядоў. Не шкадуючы прыпасаў, гатавалі вячэру. Продкаў трэба было добра пачаставаць, а потым і павесяліць, іначай яны нашлюць неўраджай і розныя няшчасці. У некаторых мясцінах на рытуал запрашалі гасцей (звычайна сваякоў, суседзяў, а часам і жабракоў). Перад тым як сесці вячэраць, гаспадар тры разы абыходзіў са свечкай стол, адчынялі вокны і дзверы і клікалі па імёнах продкаў.

У розных мясцінах на стол ставілі розную колькасць страў – дзе цотную, дзе няцотную (сем, адзінаццаць, дванаццаць), але, нягледзячы на гэта, у некаторых вёсках дазвалялася з’есці толькі тры стравы і выпіць тры чаркі. Сярод страў былі варанае і смажанае мяса, бліны, клёцкі, кісель, гарох з макавым малаком, крупнік з грыбамі або рыбай, верашчака з каўбасой ды інш. На стол ставілі так званыя Дзедаўскую чарку і Дзедаўскую міску, куды кожны з прысутных адліваў напоі і адкладаў ежу. У час вячэры гаварылі толькі пра продкаў, успаміналі іх учынкі, парады. На Дзісеншчыне выпісвалі з сямейнай хронікі памерлых і ўпісвалі нованароджаных. Пасля вячэры гаспадар казаў: «Святыя Дзяды, вы сюды прыляцелі, пілі, елі, ляціце ж цяпер да сябе!» У многіх мясцінах на стале пакідалі рэшткі страў, бо лічылася, што душы продкаў будуць частавацца яшчэ да раніцы. Часам пасля вячэры весялілі Дзядоў. Былі песні і пляскі. Пасля заканчэння вячэры свечку тушылі хлебнай скарынкай або блінам. Iснавала прыкмета: калі дым пойдзе ўверх – добра, а калі нахілена, асабліва ў бок дзвярэй, то ў сям’і нехта памрэ. Паводле павер’я, калі не спаць ноч пасля Дзедавай вячэры, то можна ўбачыць Дзядоў.

У некаторых раёнах Беларусі на Дзяды наведваюць могільнікі – робяць прыклады (нарубы, церамкі, каменныя плі-ты), абкладаюць магілы дзірваном, камянямі, ставяць крыжы. Пасля на магілах пакідаюць пачастунак. Часта ў гонар кожнага памерлага запальвалі асобнае вогнішча. З дому з печы прыносілі гарачыя вуголлі, якія насыпалі на магілы, а гаршкі разбівалі ўшчэнт.

На дзень памінання продкаў, душы памерлых злятаюць на зямлю, каб даведацца як мы жывём, як захоўваем гаспадарку, дбаем пра яе ўзбагачэнне, як складаюцца нашы сямейныя справы, як мы захоўваем даўнія радавыя звычаі, як помнім землякоў сваіх, суродзічаў, продкаў, як зберагаем зямлю сваю, як шануем спадчыну. Дзяды – гэта дзень, калі мы не толькі падводзім вынікі пражытага года, але і задумваемся над сэнсам свайго жыцця. І таму, у гэты дзень варта сабрацца разам, каб успомніць продкаў, аддаць ім даніну павагі і падзякі.

Ульляна Полацкая