«Крыламі махае, а паляцець не можа…»

Кожны з вас, паважанае спадрства, хоць аднойчы ў жыццi бываў на старым млыне. Такiя ёсць не толькi ў кожнай вобласцi, але i ў кожным раёне, многiх вёсках. Карацей, там, дзе людзi спрабавалi перагарадзiць мясцовыя рэчкi цi азёры, каб прымусiць iх працаваць на сябе. Гэта цяпер у гарадах дзейнiчаюць магутныя хлеба-камбiнаты, хлебазаводы, пякарнi рознай магутнасцi. А ў мiнулым стагоддзi сяляне будавалi млыны на рэках ды азёрах.

Напрыканцы кастрычніка (па старому стылю) – пачатку лістапада (па новаму) беларусы раней святкавалі досыць цікавае свята млынароў.

Доўгі час нашым продкам для малацьбы збожжа служылі ручныя жораны. Яны рабіліся з вельмі цвёрдых парод дрэва ці каменя. На каменных жорнах абдзiралi крупы, вырашчаныя жыта, пша-нiцу, ячмень малолi на муку i затым пяклi хлеб, праснакi, абаранкi i шмат чаго яшчэ. Была ў кожнай хаце і ступа, і таўкач-мяла. З часам ступе і таўкачу на змену прыйшлі млыны: ветраныя і вадзяныя. Вятракі былі двух відаў: шатровыя і слупковыя. У шатровых да ветра паварочваўся дах з крыламі, а ў слупковых разам з дахам паварочваўся і ўвесь млын. Вятракі ставілі ў поле на адкрытых месцах. Вадзяныя млыны звычайна ставілі на рачных гацях.

I ўсё б гэта толькi цешыла ды радавала, але нячыстая сiла заўсёды пляла павуцiнне, каб застрашыць, а то i знiшчыць людзей. Чамусьцi млыны для ведзьмакоў i русалак былi дужа зручным месцам, а то i пастаянным жытлом, дзе яны выраб-лялi рознае паскудства. Млын у завеі – гэта постаць ведзьмаў. Рыпанне і выц-цё, дзіўны агеньчык, які цепліцца ў вакенцах, пужалі запозненага падарожніка, людзі, уваходзячы на млын і выходзячы з яго, хрысціліся апантана, гледзячы на неба і просячы Бога пра захаванне душы.

Нярэдка i млынары хаўрусавалi з нячысцi-камi. Бывала, так навуча-лiся чарнакнiжнiцтву, што станавiлiся адной кампа-нiяй з брыдкiмi пярэва-ратнямi. Таму i нядобрая слава хадзiла пра млыны i млынароў. Жартавалi, што ў вiрах пад млынамi водзiцца розных нячыс-цiкаў, русалак ды вадзя-нiкоў куды болей, чым печкуроў. Таму сяляне з наступленнем цемры ста-ралiся ад гiблага месца збегчы, нават не паспеўшы змалоць зерне на муку.

След гаспадара млына, сцежка да яго, выклікалі ў селяніна боязь, а сам млынар наводзіў на душу трывогі. Дзіўны млынар быў, часта негаманлівы, як казалі, млынары не баяцца раптоўнага шуму ці выцця ветра, не ўздрыгваюць ад дзіўнага рыпання за вокнамі. Яны стрыманыя і здаюцца, на першы погляд, непаражальнымі. Земляробу начлег на млыне быў у цяжар.

Ведала сялянка, што ў гэты дзень трэба загарнуць у рушнік хлеб, гародніну, мёду бочачку, бо 3 кастрычніка павінен быў мужык аднесці млынару дар. А калі ў каго з вясковых жыхароў у родзе быў тапелец, то верылі, што гэта яму гасцінец. У такім разе ў вузельчык завязвала сялянка яшчэ кашулю ці сукенку. Каб таму, які жыве ў рачной хаце, абноўка была, каб ведаў ён: памятаюць пра яго, смуткуюць. Млынароў лічылі пасярэднікамі паміж зям-ным жыццём і вадзяніком.

Вясковыя святцы не прамінулі па выпадку Астаф’ева дня падаць жыццёвыя ўрокі. «Вышэй ветра галаву не насі» – павучалі. «Спытай у ветра парады, ці не бу-дзе адказу» – навучалі абапірацца на сябе, нажываць асабісты досвед. Тое ж самае і млынары гаварылі: «На вецер спадзявацца – без памолу быць».

А напрыканцы, парачку беларускіх загадак: «Стаіць дуб-верцедуб, у гэтым дубе-верцедубе стаіць птушка-ветрагонка, як яе клічуць?» або «Сядзіць баба на таку, сама бурчыць, рукамі разводзіць, што воласць падвозіць – усё жарэ» :)

Ульляна Полацкая