Верасень чырвонае лета выпраўляе, восень залатую сустракае…

Рубеж, на якім адбывалася развітанне з летам і пачыналася восень, указваўся ў народзе па-рознаму. Умоўна восень лічылася ад пачатку верасня.

Вресень, руин, риень, зарев – гэтым старабеларускім найменням дзевятага месяца года адпавядае сучаснае беларускае верасень, што паходзіць ад слова «верас» (менавіта ў гэты час расліна пачынае красаваць). Ва ўкраінскай мове першы месяц восені таксама вересень, у чэшскай – zaшi, польскай – wrzesieс. У англічан, французаў і немцаў – варыянты рымскага september.

Рымскі september меў 29 дзён (адзін дзень дадаў Юлій Цэзар у 46 годзе). Рымляне прысвячалі яго Вулкану, богу агню, і святкавалі Вулканаліі, забіваючы ў ахвяру парася і цяля.

У старажытных грэкаў на працягу дзевяці дзён адбываліся «містэрыі», таемныя культы. У іх прымалі ўдзел толькі пасвячоныя, якія рабілі ахвяры з захаваннем асаблівых абрадаў. Паказваліся ўдзельнікам абразы багоў і знакі-сімвалы, што да гэтага часу старана ўтойваліся.

Крыху панылыя, але яшчэ з пробліскамі сонца карціны першага восеньскага месяца малююць народныя прыкметы: «Верасень – з дос-віткам дзень», паказваючы гэтым самым паступовае скарачэнне дня. Усё мацней бяруцца халады, звычнымі робяцца туманы, ападаюць лісты з дрэў, чырванеюць арабіны («У верасні адна ягада – ды тая горкая рабіна»). Калі кот раптам пачынаў шкрабаць сцены – лічылася гэта на непагадзь, на спіне качаўся – на добрае надвор’е. Плятуць свае красёнцы павукі ў паўднёвым напрамку – пацяплее, а ў паўночным – пахаладае. Цецярукі на верхалінах дрэў расселіся – на яснае надвор’е. Воблакі цягнуцца з поўначы на поўдзень – на сонечнае надвор’е, а наадварот – чакай непагадзь. Вераснёўскія перуны абяцаюць цёплую восень. Тлушчам пер’е ў гусей, качак і курэй пакрываецца – халады набліжаюцца. Воблакі нізка сцелюцца – чакай халадоў. Туманы на зямлю прылягаюць – пацяплее хутка. Калі лісты на дрэвах моцна трымаюцца – абавязкова чакай позняй зімы.

Вераснёвае надвор’е адрозніваецца сваёй зменлівасцю, але чым верасень сушэй і цяплей, тым лепш будзе восень, тым пазней наступіць сапраўдная зіма. Позні адлёт птушак прадвесціць цёплую восень і мяккую зіму, наадварот – позні лістапад – зіму суровую, дрэнную вясну і неўраджай на наступны год.

Найболей выбітнымі днямі з пункта гледжання прадказанне надвор’я з’яўляюцца: 1/14 (па новаму стылю/ па страму) – Сямёнаў дзень, Сімеон Летаправодзец, 8/21 – Раство Багародзіцы і 14/27 – Узрушанне. У другой палове месяца, 25 верасня/8 кастрычніка, – дзень, ад якога прадказваюць больш вызначаны час наступу зімы.

У народным жыцці верасень – гэта месяц, які падводзіць вынікі мінуўшага году, што збірае ў жыт-ніцу ўсё тое, што выгадавала летняе сонца, што дала селяніну яго цяжкая страдная праца. На верасень мужыку жаліцца ніколі не прыходзіц-ца («У верасні мужыка не хата грэе, а цэп»): месяц гэты хоць і халодны, ды сыты («Халодны хмуранъ-верасень, ды шчодра корміць»), і нават у гады параўнальна неўрадлівыя да непазбежнай вясновай галадоўлі яшчэ далёка – можна жыць сучаснасцю, адклаўшы да часу клопату аб будучыні. З гэтага часу настае для селяніна перыяд параўнальнага адпачынку.

Пра народжаных ў верасні кажуць, што ў іх і думы, і нораў-вераснёвыя. Такія яны задуменныя і марудлівыя сузіральнікі.

Восень-гэты вясельны час. Спяшаліся ад хаты да хаты свацці. Па старадаўнім звычаі, дзяўчына развітвалася з роднай хатай, з бацькамі, з сяброўкамі, з «воляй вольнаю». Звала будучага мужа чужым і галасіла, што «яе хустку расплятуць на дванаццаць пасмаў і ў кожную-то пасму ўплятуць па булатным ножычку».

Восень – гэта час бабінага лета. З 14 верасня пачынаецца старое баб’е лета, і «кожная бабанька глыбока хавала ў душы гарчынку, якая нараджалася ў думушке аб завяданні». Восень – гэта пачатак вячорак, жаданых сустрэч. Таму здаўна нашы продкі лічылі, што восень – гэта пачатак кахання…

Ульляна Полацкая