«Сягоньня ў нас Купала…»

У ноч з 6 на 7 ліпеня (23 – 24 чэрвеня) ў Беларусі адзначаецца адно з найбольш яскравых святаў – Купалле.

Яго важнасць абумоўлена часам правядзення – днём летняга сонцастаяння. Гэта «макушка» лета, час найважнейшага росквіту прыроды. Для селяніна пасля Івана Купалы пачыналася самая адказная і гарачая пара – сенакосу і жніва.

Напярэдадні свята, вечарам, моладзь наладжвала масавае шэсце па вуліцах вёскі. Усе ўпрыгожвалі сябе зелянінай, дзяўчаты – вянкамі, падпярэзваліся палыном, запальвалі доўгія шасты і з песнямі, крыкамі, падыходзілі да кожнай хаты, запрашаючы ўсіх на Купалле.

У аснове ўсёй купальскай абраднасці ляжыць пакланенне нашых прашчураў сонцу (агню), вадзе і расліннасці.

Святкаванне Купалля звычайна адбывалася на традыцыйным рытуальным месцы, на якім уся вёска яшчэ са старадаўніх часоў адзначала найбольш значныя падзеі. У розных рэгіёнах гэта магло быць узбярэжжа ракі ці возера, а калі побач не было вады, то выбіраліся які-небудзь пагорак, невялікая паляна або проста ўскраіна гаю.

Раней лічылі, што падчас летняга сонцазвароту, у самы апагей росквiту прыроды, адбываецца мiстычнае аб’яднанне або шлюб Багоў: Неба i Зямлi, Сонца i Вады. Людзi падчас святкавання абраду Купалля далучалiся да гэтых жыватворных стыхiй, верылi, што яны таксама, як часцiнкi космасу, ўдзель-нiчаюць у гэтай мiстэрыi. Прыгажуня-Купалiнка, якую выбiралi з маладых дзяўчат, была зямным увасабленнем Багiнi, пасрэднiцай памiж небам i зямлёю, запальваючы вогнiшча – адбiтак сонечнага агню на зямлi. Разам з тым запальвалiся i агнi чалавечых сэрцаў, абуджалiся iх лепшыя памкненнi. Гэта энергетыка адганяла ўсялякую нячыстую сiлу, якая iмкнулася перашкодзiць далучэнню чалавека да Неба. Вось чаму ведзьмы iмкнулiся скрасцi галавешку з купальскага вогнiшча – каб парушыць незвычайную гармонiю, якая панавала падчас свята. Для таго, каб ачысцiцца духоўна, людзi ачышчалiся агнём i вадою. Таму дзяўчаты i хлопцы скакалi праз вогнiшча i купалiся ў рацэ. Таму што толькi чыстыя душой людзi маглi знайсцi сваё шчасце.

Мы ўсе ведаем мiф пра кветку Папарацi, якую можна знайсцi на Купалле. Для беларусаў яна была сiмвалам шчасця, якое кожны разумее па-свойму. Для кагосьцi, гэта матэрыяльны дабрабыт – «падземныя скарбы», для кагосьцi – каханне, а для iншых – спасцiжэнне таямнiц Сусвету – «i хто знойдзе кветку, будзе разумець мову жывёл i птушак».

Людзi лiчылi, што ў гэты самы доўгi дзень i самую кароткую ноч, кожнаму даецца унiкальны шанц знайсцi сваю кветку. Але мiф гаворыць i пра тое, што не кожны гэты шанец можа выкарыстаць. Хто ў лесе не забаiцца нячыстай сiлы, якая з’яўляецца перад чалавекам, пужае яго, хоча адвярнуць ад чароўнай кветкi, той будзе ўзнагароджаны. Такiм чынам, гэта духоўная мудрасць пра смеласць i веру, без якiх немагчымы Шлях да шчасця.

У гэту ноч, як верыў народ, выходзяць наверх закапаныя ў зямлі скарбы; дрэвы пераходзяць з месца на месца і вядуць гутарку між сабой. «На Купалу, кажуць, сонца грае, і ўсе стараюцца гэта пабачыць. Засляпляе вочы, грае усякімі узорамі: і сінія, і жоўтыя, і малінавыя. І такое вялікае робіцца, а пасля разважыцца і скача, і зноў такія колеры ўсякія, і доўга, пакуль не падыйдзе мо метраў два, так грае, усякія колеры, як у радугі. Гавораць, што не усім дадзена пабачыць. Як чалавек шчаслівы, той яго пабачыць, а як так, то й не пабачыць».

Нездарма нашы продкі адносіліся да Купалля – галоўнага свята летняга цыклу – вельмі сур’ёзна: рыхтавалі адпаведную ежу, вышывалі і ткалі святочныя ўбранні. Жывы агонь, здабыты з дапамогаю крэсіва і трута, разносіўся па хатах, і ад яго запальваліся печы. Вельмі шмат увагі надавалася варажбе на вянках, калі дзяўчаты пускалі свае вянкі па вадзе альбо закідвалі на галінкі дрэваў. Немалаважнай часткай свята быў яго эратычны аспект – шмат параў сыходзілася якраз за часам Купалля.

Купалле – гэта адпаведны настрой, вогнішча з дрэва, а ня гумавых колаў, здабыванне жывога агню (як гэта рабілі некалі нашы продкі), дакладнае прытрымліванне рытуалу свята, якое нясе ў сабе шмат сакральных функцыяў, такіх, напрыклад, як ачышчэнне агнём (скокі праз вогнішча) і вадою (абавязковае купанне раніцай). Ехаць на Купалле з дрэннымі думкамі нельга – чалавек, які заклапочаны нейкімі жыццёвымі праблемамі, парушыць духоўную еднасць свята.

Ульляна Полацкая