Касьмічны вандроўнік-мастак

Яшчэ напрыканцы сакавіка ў мастацкай галерэі Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка адбылося адкрыцьце перасоўнай выставы, прысьвечанай 120-годьдзю з дня нараджэньня Язэпа Драздовіча. Імпрэза зладжана ў рамках кампаніі «Будзьма» творчай суполкай мастакоў «Пагоня» сумесна з Культурна-асветніцкім цэнтрам імя Язэпа Драздовіча. Выстава «Нябесныя бегі. Вечны вандроўнік» – даніна пашаны й памяці слыннаму Майстру пяра і пэндзля.

Калі наша краіна, наша Беларусь, была кропелькай у моры «вялікага й магутнага» СССР, беларускай культуры не існавала. І гэта, мабыць, адна з прычын нашае непамяці на свае карані, на свае дасягненьні. Але сеньня кожны з нас мае магчымасьць даведацца, зразумець, убачыць і сказаць «дзякуй» тым, хто зрабіў Беларусь Беларусьсю.

Адным з тых, хто не забыўся на Радзіму, хто працаваў дзеля яе пашаны, не разважаючы ці трэба гэта, быў Язэп Драздовіч, наш зямляк. Але, ня думаю, што дзядзька Язэп падчас свайго жыцьця чакаў усенароднага ўхваляваньня й прызнаньня. Ён проста жыў так, як было наканавана лёсам. Ён проста рабіў тое, што ўмеў і рабіў гэта самааддана.

Язэп Драздовіч нарадзіўся й дзяцінства сваё правёў на Дзісеншчыне (зараз Глыбоцкі раён). Менавіта тут і прачнулася яго любоў да ўсяго традыцыйнага, да ўсяго народнага й сапраўднага. Менавіта, калі б Драздовіч быў выключна гарадзкім жыхаром, мы бы ня ведалі яго як этнографа, які апрацоўваў для слоўнікаў народную лексіку Дзісеншчыны й Піншчыны, які склаў зборнік «Песьні Дзісеншчыны», вывучаў фальклор. Вядомыя яго шматлікія замалёўкі ўзораў дойлідства, прылад працы й прадметаў побыту земляроба, адзеньня. Ён сур’ёзна займаўся й археалагічнымі даследаваньнямі: адкрыў некалькі стаянак каменнага й бронзавага вякоў, шмат каменных крыжоў, сабраў калекцыю каменных сякер. У выніку археалагічных пошукаў напісаў працу «Дзе знаходзяцца Дудуткі і Гародня».

Драздовіч быў і пісьменьнікам: вершы, проза, дзеньнікі… У 1923 го-дзе ў Вільні была надрукаваная першая частка аповесьці «Вар’ят без вар’яцтва». На жаль, да сеньня мала апублікавана з яго пісьменнай творчасьці. Бальшыня матэрыялаў даступная выключна спецыялістам. Але можна ганарыцца тым, што большасьць твораў Драздовіча (як і шмат іншых яго творчых кірункаў) прысьвечана старажытнай Полаччыне. Улюблёным жа героем творчасьці Язэпа быў Усяслаў Чарадзей.

Але, найперш, Язэп Драздовіч, вядомы як мастак. Ён адзін з заснавальнікаў нацыянальнага гістарычнага жывапісу. Мастак, настаўнікамі якога, па-першае былі прырода, прага да пазнаньня, інтуіцыя. Усе яго афіцыйнае навучаньне – чатыры гады Віленскай рысавальнай школы Трутнева. 3 самага пачатку сваёй творчай дзейнасьці Драздовіч выкарыстоўваў гістарычныя рэаліі й матывы, а таксама вядомыя яго шматлікія графічныя сэрыі беларускіх краявідаў. Малюнкі Драздовіча ўпрыгожылі й падручнік геаграфіі А. Смоліча.

Ніякіх ваганьняў ў працы! Засьпець рэальнае жыцьцё ў самай яго прыгажосьці! Рабіць і зрабіць! Быць, па-першае, беларусам! Мастак, пісьменьнік, філёзаф і культурны дзеяч. Менавіта Язэпам Драздовічам заснавана культурніцка-асьветніцкае таварыства «Заранка», галоўнай мэтай якога становіцца распаўсюджваньне беларускасьці. Пры дапамозе таварыства адчыняліся беларускія школкі, бібліятэкі, аматарскія тэатры. А ў 1927 годзе Язэп Драздовіч заснаваў мастацкую студыю пры Віленскай беларускай гімназіі.

Як бачна, кола інтарэсаў Драздовіча было надзвычай шырокім: гісторыя, археалогія, этнаграфія, літаратура і… астраномія! Менавіта ён пачынальнік касьмічнай тэмы ў выяўленчым мастацтве Беларусі. Ён быў адным зь першых, хто паспрабаваў асэнсаваць адчуваньне Сусьвету і праз навуку, і праз мастацтва. Ім былі напісаны шэраг карцінаў на касьмічныя тэмы, а ў канцы 1931 года мастак выдаў у Вільні брашуру «Нябесныя бегі», у якой на падставе скрупулёзных падлікаў імкнуўся высьветліць пытаньні, звязаныя з вярчэньнем Зямлі. Асобна спыніўся на абручах Сатурна, які лічыў самай цікавай плянетай Сусьвету.

Зімой 1931 – 1932 гадоў Язэп Драздовіч напісаў працу «Гармонія плянетаў Сонечнае сістэмы». Рукапіс адаслаў у Акадэмію навук БССР і суправадзіў яго лістом, які сканчаўся такой думкай: «Кожная адкрытая навуковая ісьціна, хоць бы нават у выглядзе ўдалае гіпотэзы, робіць гонар ня толькі той навуковай установе, якая налажыла на яго сваю апрабату, але і цэламу краю, і таму народу, зь якога яна выйшла».

Дзядзька Язэп быў жыхаром свайго краю. Ён ня толькі вывучаў Беларусь, але й бачыў яе, адчуваў. Падаўшыся ў вандроўкі па Беларусі ў сярэдзіне 30-х гадоў, ен так і застаўся вечным вандроўнікам Беларусі.

Дзядзька Язэп быў жыхаром Сусьвету. Ён жадаў ведаць яго й увасабляць адзінства з усім жывым, істотным. Ён быў гуманістам, балюча ўсьведамляючы, што ўсё самае лепшае, прыдуманае людзьмі, ідзе на знішчэньне іх саміх.

Але беспрацоўны й бяздомны вандроўнік-мастак паміраў у чужой хаце ў поўным забыцьці. І як гэта празаічна гучыць для нас, абывацелей! Здаецца, з магутнымі талентамі па-іншаму ня можа быць! «Вы пра мяне яшчэ згадаеце…» – сказаў незадоўга да сваёй смерці Язэп Драздовіч. Спадзяюся, ён меў рацыю. Спадзяюся, час узгадваць прыйшоў.
Марыля