«Скажы мне, як ты цалуешся, і я скажу, хто ты»

Так сцвярджае Энрыка Франчаскіні з італьянскай «la Repubblica». «Ты павінен памятаць, што пацалунак – гэтае толькі пацалунак», – спявалі героі фільма «Касабланка». Але гэта не зусім так. Адзін пацалунак адрозніваецца ад іншага, і тое, як мы цалуемся, у пэўнай ступені распавядае пра нас саміх і, магчыма нават, пра наш лад жыцця. У той жа час ёсць народы, якім пацалункі здаюцца чымсці брыдкім і незразумелым. Прыкладам, японцы альбо кітайцы. А вядома і звычка «цалавацца» насамі – гэтак робяць на поўначы. Вось і паўстае пытанне: а як і ў якіх абставінах прынята цалавацца ў нас, у беларусаў? І які сэнс у гэта ўкладаецца?

Вы цалуецеся, нахіляючы галаву направа? У вас гарачае сэрца. Вы нахіляеце галаву налева? Вы сарамлівы і флегматычны чалавек. Калі вы цалуеце вашага партнёра або партнёрку шторанку, калі прачынаецеся, вы пражывеце даўжэй. Гэтыя прадказанні падобныя на жарт, але яны зробленыя на падмурку двух навуковых даследаванняў, паведамляе тэмпераментная італьянская «la Repubblica».

Дакладна не вядома, як і калі з’явіўся пацалунак. Таксама няма адзінага меркавання, чаму людзі гэта робяць. Хтосьці лічыць, што гэта закладзена прыродай, іншыя шукаюць прычыну ў культурніцкіх традыцыях. Некаторыя тлумачаць патрэбу ў пацалунках тым, што людзі штодня бачаць тых, хто цалуецца, на экранах тэлевізараў, на вуліцах і г. д. У выніку, у пэўных сытуацыях пацалунак успрымаецца як абавязковая іх складаючая. Гэта падсвядомы стэрэатып і людзі цалуюцца нават калі ім гэта не патрэбна:)

Існуе і шмат прыгожых легендаў. Напрыклад, быццам бы ў дыханні жыве душа чалавека, таму спалучэнне дыханняў – гэта шлюб душаў. Дарэчы, пацалункі ў розныя часы і ў розных народаў мелі сваё выражэнне. Так, у Егіпце ў часы фараонаў нікому б і ў галаву не прыйшло датыкацца вуснамі да твару блізкага чалавека. Тое самае і ў большасьці сучасных чарнаскурых афрыканцаў, якім цалавацца гідка. Аўстралійскія абарыгены цалуюцца, прыклаўшы лоб да ілба. Маоры Новай Зэляндыі, эскімосы і малайцы труцца насамі.

У міфалогіі пацалунак выступае як рытуальны жэст, сімвалічны знак сацыяльных адносін, праявы міфаў і рэлігійных адносін. Там пацалунак разумеецца як сродак разбурэння злых чараў. У сусветным фальклоры шырока вядомы сюжэт пра зачараваную прынцэсу, якую царэвіч абуджае да жыцця якраз пацалункам.

У беларускай народнай казцы зачараванага ведзьмаю каралевіча ратуе простая дзяўчына: «І пачаў пачвара з свіным лычом пець песні, пачаў пець так гожа, што голас лезе аж у самую душу й разам хочацца плакаць і смяяцца. Пяе ён з такімі любошчамі, што затапіў у дзеўчыны й голаў, і сэрца. Сама няведама зачым, схапіла яна страшэннага чалавека за голаў да й пацалавала. У той момант абярнуўся ён у гожага каралевіча, схапіў яе на бярэмя да й панёс да гасподы. І сталі яны жыць да пажываць да бедных людзей не забываць».

У слове «пацалунак» вылучаецца корань – цал-, які выяўляе выразную сувязь са словам «цэлы». Корань – цэл- нясе значэнне жадання быць цэлым, цэльным, здаровым. Пацалунак у традыцыйным этыкеце суправаджаецца пажаданьнем здароўя. Прыкладам, беларускія жанчыны пры сустрэчы, нахіліўшы галаву і сказаўшы «Здаровінька!», цалаваліся ў вусны.

У вясковай традыцыі пацалунак разумеўся як прывітанне, доказ прыязнасці, сардэчны паклон. Пацалункамі суправаджаліся шматлікія зборышчы нежанатай моладзі, гэтак званыя вячоркі. Пацалунак – складнік асобных моладзевых гульняў; бывала, усе ўдзельнікі карагоду неаднаразова перацалоўваліся адзін з адным падчас калядных ігрышчаў.

У сучасную вясельную традыцыю ўвайшоў звычай скандавання «Горка!», калі малады з маладою мусяць цалавацца. Міфалягічныя падставы судачынення воклічу «Горка!» й пацалунку выразныя, а паралелі паміж інтымнымі пацалункамі і прыняццем ежы прасочваюцца вельмі паслядоўна. Гэтым словам абавязкова папярэднічае заўвага кагосці з гасцей, што страва салёная, нясмачная, горкая, і яе трэба абавязкова падсаладзіць.

Часта ж гавораць: салодкі пацалунак, салодкія вусны, паглынаць адзін аднаго ў пацалунках. Цалаваліся, дарэчы, калі садзілі цыбулю, каб горкаю не была. Абавязковай стравай на вяселлі быў мёд. Таму сувязь смакавых пачуццяў і пацалунку яўная. На колішніх беларускіх вяселлях, аднак, пацалункі маладых асабліва не акцэнтаваліся. Абавязковымі і рытуальна значнымі былі пацалункі іншага характару. Да прыкладу, маладая кланялася свякроўцы, цалавала ёй руку, твар, і з прапановы дружкі абедзве яны пілі адна да адной па чарцы гарэлкі – каб замацаваць назаўсёды згоду.

У народнай традыцыі і сустрэчы і развітанні не абыходзяцца без пацалункаў. Любое расстанне, хай сабе часовае ці вечнае, на глыбінных роўнях прадугледжвае ўзаемнае дараваньне грахоў, а пацалунак і прызваны замацаваць гэтае дараванне. Вядомы яшчэ звычай прасіць адзін у аднаго прабачэння перад Вялікім постам. Пры гэтым таксама цалаваліся ўсе сямейнікі. А на Вялікдзень цалаваліся ня толькі сямейнікі, але й госьці, сустрэчныя. Гэтае хрыстосванне мела некалі нават міжсаслоўны характар і сцвярджала роўнасьць людзей перад агульначалавечай радасцю – уваскрошаннем Хрыста.

У жыцці кожнага з нас надараецца бясконцы шэраг рэчаў і сытуацый, да таго звыклых і будзённых, што пра значэнне, і тым больш паходжанне іх, мы ніколі не задумваемся. Штодня ходзім на працу, адпачываем, сьпім, ямо, гуляем, цалуемся. Цалуем каханага чалавека, дзяцей, бацькоў, цалуем руку сьвятара, з пацалункамі сустракаем і праводзім гасьцей. Дык не забываемся на беларускія традыцыі:)

Ганна Пашкоўская